Okuldan Gelen Çocuğunuz “İyiydi” Deyip Geçiyorsa: Sohbeti Açan Sorular

“Okul nasıldı?” sorusuna gelen “iyiydi” cevabı tanıdık mı? Çocuğunuzla okul hakkında gerçekten konuşmanızı sağlayacak sorular, yaşa göre öneriler ve küçük alışkanlıklar.

Kapı açılıyor, çanta yere bırakılıyor ve o tanıdık diyalog başlıyor: “Okul nasıldı?” “İyiydi.” “Neler yaptınız?” “Hiç.” Bu sahneyi yaşayan tek aile siz değilsiniz. Çoğu çocuk, günün en uzun ve en yoğun bölümünü birkaç kelimeyle geçiştirir. Bunun nedeni genellikle bir sorun değil; sorunun kendisi. Bu yazıda çocuğunuzun okul gününe gerçekten ortak olmanızı sağlayacak sorulardan, doğru zamanlamadan ve küçük ama etkili alışkanlıklardan söz ediyoruz.

Çocuklar neden “iyiydi” deyip geçer?

Okul nasıldı sorusu, bir yetişkine “hayatın nasıl gidiyor?” diye sormaya benzer. Cevap verilemeyecek kadar geniştir. Çocuğun günü onlarca küçük andan oluşur: bir derste anlamadığı bir konu, teneffüste söylenen bir söz, öğle yemeğindeki bir şaka, öğretmenin bir övgüsü. Bunların hangisini, hangi sırayla anlatacağını seçmek zordur; en kolay yol “iyiydi” demektir.

Bunun yanında birkaç neden daha var:

• Yorgunluk: Bütün gün kurallara uymuş, dikkatini toplamış, sosyal ilişkileri yönetmiş bir çocuk eve geldiğinde dinlenmek ister. Konuşmaya o an hazır değildir.
• Sorgulanıyormuş hissi: Soru arka arkaya geldiğinde sohbet bir rapor istemeye dönüşür. Çocuk bunu sezer ve kısa keser.
• Öğrendiğini anlatmanın zorluğu: Bir kavramı öğrenmek ayrı, onu cümlelere dökmek ayrı bir beceridir. Özellikle küçük yaşlarda çocuk ne öğrendiğini bilir ama anlatamaz.
• Kendine ait bir alan: Büyüdükçe çocuklar okul hayatının bir bölümünü kendilerine saklamak ister. Bu, sağlıklı bir bağımsızlaşmanın parçasıdır.

Yani amaç çocuğu konuşturmak değil, konuşmak isteyeceği bir ortam kurmak.

İlk on beş dakika: sorudan önce

Okul çıkışının ilk dakikaları sohbet için çoğu zaman en kötü zamandır. Çocuğunuzun önce bir şeyler yemesine, üstünü değiştirmesine ve biraz kendi hâline kalmasına izin verin. Birçok aile, sohbetin kendiliğinden geldiği anların akşam yemeği, araba yolculuğu ya da yatmadan önceki son dakikalar olduğunu fark ediyor. Özellikle yatma vakti, çocukların günün içinde kalan küçük şeyleri anlatmaya en açık olduğu zamandır.

Bir başka etkili yol, önce kendi gününüzü anlatmaktır. “Bugün işte bir toplantıda çok gülünç bir şey oldu” diye başladığınızda, çocuğunuz neyin anlatılmaya değer olduğunu sizden görür. Anlatmak bir zorunluluk değil, ailenin birbirine yaptığı bir paylaşım hâline gelir.

Genel yerine somut: sohbeti açan sorular

İyi bir soru, cevabı tek kelimeyle verilemeyen ve çocuğu bir anı hatırlamaya davet eden sorudur. Aşağıdaki soruları konulara göre grupladık; hepsini birden sormak yerine o günün havasına uyanı seçin.

Günün anları

• Bugün seni en çok ne güldürdü?
• Bugün okulda olan en ilginç şey neydi?
• Bugün bir şeyi ilk kez mi yaptın?
• Bugünü bir film gibi düşünsek, en güzel sahnesi hangisi olurdu?
• Bugün sıkıldığın bir an oldu mu? Ne yapıyordun?

Arkadaşlık ve ilişkiler

• Teneffüste kiminle vakit geçirdin, ne oynadınız?
• Bugün birine yardım ettin mi? Biri sana yardım etti mi?
• Sınıfta yeni tanımak istediğin biri var mı?
• Öğle yemeğinde kimin yanında oturdun, neler konuştunuz?

Öğrenme

• Bugün öğrendiğin bir şeyi bana öğretebilir misin?
• Hangi derste zaman çok çabuk geçti?
• Öğretmenin bugün sınıfa bir soru sorduysa, sen ne cevap verirdin?
• Biraz zorlandığın bir konu oldu mu? Sence neden zordu?

Duygular

• Bugün kendini en çok ne zaman iyi hissettin?
• Seni üzen ya da kızdıran bir şey oldu mu?
• Bugünü 1’den 10’a kadar puanlasak kaç verirdin? Neden o puan?

Son soru özellikle işe yarar: bir sayı vermek kolaydır ve “neden” sorusu sohbeti kendiliğinden açar.

Dinlemek de bir beceri

Doğru soruyu sormak işin yarısı; diğer yarısı, cevap geldiğinde nasıl dinlediğiniz. Çocuklar anlattıklarının gerçekten duyulup duyulmadığını çok iyi fark eder.

• Telefonu bırakın: Çocuğunuz anlatmaya başladığında ekrana bakmayı bırakmak, “seni dinliyorum” demenin en güçlü yoludur.
• Söylediğini kendi cümlenizle geri verin: “Yani teneffüste top oynamak istemişsin ama sıra sana hiç gelmemiş” gibi bir cümle, onu anladığınızı gösterir ve devam etmesini kolaylaştırır.
• “Biraz daha anlatır mısın?” deyin: Yorum ya da tavsiye yerine kurulan bu kısa cümle, sohbeti çocuğun istediği yöne götürmesine izin verir.
• Sessizliğe tahammül edin: Çocuklar bazen ne söyleyeceğini düşünmek için zaman ister. Boşluğu hemen yeni bir soruyla doldurmayın.

Aile sofrasında küçük bir ritüel

Birçok ailenin sevdiği basit bir alışkanlık var: akşam yemeğinde herkes sırayla günün bir “güzel anını” ve bir “zor anını” anlatır. Anne ve baba da bu turun parçasıdır. Kısa sürede çocuklar sıralarını beklemeye başlar; zor anları anlatmak da günlük hayatın olağan bir parçası hâline gelir. Bu ritüel, özellikle kardeşli evlerde herkese eşit söz hakkı tanıdığı için ayrıca değerlidir.

Kardeşler varsa, her çocukla haftada en az bir kez baş başa vakit geçirmeye çalışın. Kısa bir yürüyüş ya da birlikte bir alışveriş, kalabalık bir sofrada anlatılmayan şeylerin anlatılmasına alan açar. Aile içi iletişimi güçlendirecek oyun önerilerini bu yazımızda derledik.

Yaşa göre küçük ayarlar

Okul öncesi ve anaokulu

Bu yaşta çocuklar günü kelimelerle değil, oyunla ve resimle anlatır. “Bugün okulda yaptığın bir şeyin resmini çizer misin?” ya da oyuncaklarla “okulculuk” oynamak, onlarca sorudan daha fazlasını anlatır. Anlattıklarında gerçek ile hayal iç içe olabilir; bunu düzeltmeye çalışmak yerine merakla dinleyin.

İlkokul

İlkokul çağındaki çocuklar somut sorulara iyi cevap verir. “Bugün en çok neyi sevdin, en zor ne vardı?” gibi iki parçalı sorular hem iyi hem zor anları konuşmayı normalleştirir. Öğretmenin sınıfta işlenen konulardan söz etmesi de size ipucu verir; “Bugün kesirleri mi işlediniz?” diye sormak, çocuğun anlatmaya başlamasını kolaylaştırır.

Ortaokul

Ortaokul çağında yüz yüze oturup sohbet etmek çocuklara zor gelebilir. Yan yana yapılan şeyler, örneğin araba yolculuğu, birlikte yemek hazırlamak ya da akşam yürüyüşü, en verimli sohbet anlarıdır. Bu yaşta kendi ilgi alanlarından girmek de işe yarar: izlediği bir dizi, takip ettiği bir oyun ya da dinlediği bir şarkı, okul hakkında konuşmanın kapısını aralayabilir.

Lise

Lise çağındaki gençler çözüm değil, dinlenmek ister. Anlattıkları bir sorunu hemen çözmeye çalışmak yerine “Bunu nasıl hissettirdi?” ya da “Benden bir şey yapmamı ister misin, yoksa sadece dinlememi mi?” diye sormak güven inşa eder. Her şeyi anlatmalarını beklemeyin; kapının açık olduğunu bilmeleri yeterlidir.

Sohbeti kapatan cümleler ve yerine söylenebilecekler

Bazen niyetimiz iyi olsa da kullandığımız cümleler sohbeti bitirir. Birkaç örnek:

• “Neden yine düşük not aldın?” yerine: “Bu sınavda seni en çok ne zorladı?”
• “Ben senin yaşındayken…” yerine: “Bu seni nasıl hissettirdi?”
• “O çocukla bir daha oynama.” yerine: “O an ne oldu, sen ne yaptın?”
• “Bunu dert edecek bir şey yok.” yerine: “Bunu dert etmen çok anlaşılır.”
• “Hemen öğretmenini arıyorum!” yerine: “Bunu birlikte nasıl çözebiliriz, düşünelim mi?”

Ortak nokta şu: yargılamak, kıyaslamak ve hemen müdahale etmek çocuğun anlatmaktan vazgeçmesine yol açar. Merak etmek ve duyguyu kabul etmek ise anlatmayı ödüllendirir. Çocuklarla iletişim üzerine daha fazlasını Çocuklarla Etkili İletişim yazımızda bulabilirsiniz.

Ne zaman dikkatli olmak gerekir?

Çoğu zaman “iyiydi” cevabının arkasında yalnızca yorgunluk vardır. Ama bazı değişiklikler, çocuğunuzun okulda bir şeyle zorlandığına işaret edebilir. Şu işaretleri birkaç hafta boyunca gözlemliyorsanız konuyu ciddiye alın:

• Sabahları sık sık karın ya da baş ağrısı şikâyeti ve okula gitmek istememe
• Uyku ya da iştahta belirgin değişiklik
• Önceden sevdiği arkadaşlarından ya da etkinliklerden uzaklaşma
• Notlarda ani ve açıklanamayan düşüş
• Eşyalarının sık sık kaybolması ya da zarar görmesi
• Okulla ilgili her soruya öfke ya da ağlamayla tepki verme

Bu durumda yapılacak ilk şey, çocuğunuzu suçlamadan konuşmak ve okulla iş birliği yapmaktır. Sınıf öğretmeni ve okulun rehberlik birimi, çocuğunuzu okul ortamında gözlemleyen ve bu tür durumlarda deneyimli olan kişilerdir. Akran ilişkilerinde bir sorun olduğundan şüpheleniyorsanız akran zorbalığı üzerine hazırladığımız yazı da yol gösterebilir.

Okulla iş birliği: sorulara malzeme bulmak

Öğretmenle kurduğunuz düzenli iletişim, evdeki sohbetlerin de kalitesini artırır. Sınıfta hangi konunun işlendiğini, yaklaşan bir projeyi ya da sınıfça yapılan bir geziyi bilmek, size somut sorular için malzeme verir. “Bu hafta fen dersinde bitkilerin büyümesini gözlemliyormuşsunuz, sizin fasulyeniz ne durumda?” gibi bir soru, çocuğa hem ilgilendiğinizi gösterir hem de cevap vermeyi kolaylaştırır.

Veli toplantıları ve bireysel öğretmen görüşmeleri de bu iş birliğinin parçasıdır. Bu görüşmelerden en iyi şekilde nasıl yararlanılacağını yakında ayrı bir yazıda ele alacağız.