Çoklu Zekâ Kuramı ve Zekâ Türleri

coklu zeka kurami 2
Genel

Çoklu zekâ kuramı, Howard Gardner tarafından 1983 yılında ortaya atılan ve o güne kadar yapılan zekâ tanımını değiştiren teoridir. Bu kurama dek zekâ doğuştan gelen, değiştirilemeyen, çeşitli testlerle sayısal olarak ölçülebilen ve tek boyutlu bir yetenek olarak tarif ediliyordu.

Gardner ise yeni bir yaklaşım getirdi ve zekânın farklı boyutları olduğunu, geliştirilebilir olduğunu ve IQ testleriyle tek bir sayıya indirgenemeyecek kadar karmaşık bir yapı içerdiğini ortaya koydu. 

Çoklu Zekâ Kuramı Nedir?

Her bireyin farklı boyutlardan oluşan kendine özgü bir zekâya sahip olduğunu söyleyen kuram, geleneksel anlayışının aksine insanları zeki ya da değil diye tanımlamanın mümkün olmadığını söylüyor. 

Gardner’a göre sayısal olarak ölçülebilir olmayan zekâ, farklı boyutlardan oluşuyor ve her insanda tümü potansiyel olarak bulunmakla birlikte farklı boyutları öne çıkıyor. Doğuştan gelen zekâ yaşam boyunca geliştirilebiliyor ve farklı zekâ boyutlarının gelişimi de birbirini etkiliyor. 

Her insanın zekâ gelişimini kendi içerisinde değerlendirmek gerektiğini söyleyen çoklu zekâ kuramı, her bireyin kolay öğrenmek için farklı bir yolu olduğuna inanıyor. 

Kurama göre zekânın gelişimini etkileyen unsurlar;

  • Kalıtım
  • Kültür
  • Kişisel geçmiş

Kalıtımla gelen zekâ, kişinin içinde yaşadığı coğrafi, ailevi, kültürel, çevresel faktörlerle gelişebildiği gibi zayıflayabiliyor da.

Zekâ Türleri Nelerdir?

Çoklu zekâ kuramında insanın farklı alanlardaki yeteneklerini ifade eden 8 zekâ boyutu tespit edildi. Daha sonraları 9. boyut da literatüre girdi. Gardner başka da birçok zekâ türü olabileceğini ifade ediyor. 

1- Sözel/Dilsel Zekâ

Sözel-dilsel zekâ, kişinin kendini ifade ve dilini etkin kullanma yeteneğini kapsıyor. Konuşma, okuma, yazma becerilerini kullanma yeteneğini ve potansiyelini ifade eden bu zekâ türüne sahip insanlar yabancı dilleri de daha kolay öğreniyor.

Sözel zekâsı baskın olan kişiler okumayı, yazmayı, anlatmayı ve tartışmayı severler. Yazarlar, hukukçular, hatipler, politikacılar, gazeteciler, çevirmenler bu zekâ boyutunun ön planda olduğu kişiler arasından çıkar.

Sözel/dilsel zekâsı yüksek kişilerin güçlü yönleri;

  • Etkili konuşma ve etkin dinleme 
  • Okuduğunu anlama ve yorumlama
  • Yüksek yazma becerisi
  • Anlatı oluşturma
  • Güçlü hafıza

Sözel/dilsel zekâyı geliştirme yöntemleri;

  • Düzenli okuma
  • Günlük tutma, blog oluşturma gibi yazma faaliyetleri
  • Etkin dinleme

2- Mantıksal/Matematiksel Zekâ

Yüksek mantıksal/matematiksel zekâya sahip olan kişiler sayıları kullanma, mantık yürüterek neden-sonuç ilişkileri kurabilme, problem çözme becerilerine sahiptir. Mantıksal/matematiksel zekâ aynı zamanda muhakeme yeteneği ve eleştirel düşünmeyle ilişkilidir. 

Mantıksal/matematiksel zekâ boyutu ön planda olan kişiler, fen ve matematik alanlarına ilgidir. Yüksek matematiksel zekâya sahip kişiler tıp, bilişim, mühendislik, ekonomi gibi alanlarda başarılı olabilir. Pozitif bilimler üzerine çalışan bilim insanlarının genellikle mantıksal/matematiksel zekâsı ön plandadır.

Mantıksal/matematiksel zekâsı yüksek kişilerin güçlü yönleri;

  • Soyut düşünme
  • Eleştirel düşünme
  • Problem çözme
  • Sayma, hesaplama, sınıflandırma becerileri
  • Sebep-sonuç ilişkisi kurma

Mantıksal/matematiksel zekâyı geliştirme yöntemleri;

  • Sayısal bulmacalar çözmek
  • Satranç oynamak
  • Mantık problemleri çözmek

3- Görsel/Uzamsal Zekâ

Çoklu zekâ kuramında yer alan zekâ boyutlarından biri olan görsel/uzamsal zekâ gözle görülen şekil, renk ve görüntüleri algılama, zihinde canlandırma ve görsel tasarımlar kurgulama becerilerini ifade eder.

Görsel zekâ kişinin resimler ve şekillerle düşünmesi ve yeni tasarımlar oluşturmasının yanında bir haritayı anlama, yön bulma, nesnelerin yerini algılama ve zihinde imgeleme yeteneklerini de kapsar.

Görsel/uzamsal zekâsı yüksek olan kişiler resim, heykel, fotoğraf, sinema gibi sanatlara ve mimarlık, tasarımcılık gibi mesleklere yatkın olurlar. 

Görsel/uzamsal zekâsı yüksek kişilerin güçlü yönleri;

  • Yüksek hayal gücü
  • Güçlü görsel hafıza
  • Görsel kompozisyonlar oluşturma, resim yapma
  • Zihinde görselleştirme
  • Yön bulma

Görsel/uzamsal zekâyı geliştirme yöntemleri;

  • Resim çizmek
  • Video oyunları oynamak
  • Körebe oynamak

4- Müziksel/Ritmik Zekâ

Müziksel/ritmik zeka, sesleri tanıma, ritimleri ve melodileri algılama ve bunları işlemeyle ilgilidir. Müziksel zekâsı ön planda olan insanların sahip olduğu düşünme biçimi müzik eserlerini anlama, yorumlama ve yenilerini üretme becerilerini sağlar.

Müziksel zekâsı yüksek olan insanlar, enstrüman çalma, kompozisyon oluşturma ve müzikal performans sergileme konusunda başarılı olurlar. Müzisyen, besteci, ses mühendisi, müzik öğretmeni, orkestra şefi gibi mesleklere uygundurlar.

Müziksel/ritmik zekâsı yüksek kişilerin güçlü yönleri;

  • Şarkıların melodi ve sözlerini hatırlama
  • Sesleri tanıma ve uyumlu sesi bulma
  • Ritim tutma
  • Enstrüman çalmaya yatkınlık
  • Müzik kompozisyonları oluşturma

Müziksel/ritmik zekâyı geliştirme yöntemleri;

  • Müzik dinlemek
  • Enstrüman çalmak
  • Ritim tutmak

5- Bedensel/Kinestetik Zekâ

Çoklu zeka kuramının içerisinde yer alan bir başka zekâ boyutu olan bedensel/kinestetik zekâ, beden zihin koordinasyonunu, hareket ve denge kabiliyetini ifade eder. Bu tür zekâsı yüksek olan insanlar kendilerini ifade etmek ya da herhangi bir işi yapmak için bedenlerini etkin bir şekilde kullanabilir. 

El becerisi, jest ve mimik kullanımı gibi beden-zihin koordinasyonu gerektiren zanaat işlerinde, sporda, oyunculukta, cerrahlık gibi mesleklerde başarılı olabilirler. Dokunmayı, dans etmeyi, hareket etmeyi severler.

Bedensel/kinestetik zekâsı yüksek kişilerin güçlü yönleri;

  • İyi jest ve mimik kullanımı
  • Taklit yeteneği
  • Spora yatkınlık
  • Yüksek el becerisi

Bedensel/kinestetik zekâyı geliştirme yöntemleri;

  • Taklit yapmak
  • Lego, puzzle gibi oyunlar
  • Dans etmek
  • Spor yapmak

6- İçsel Zekâ

İçsel zeka kişinin kendini tanıma ve potansiyelini doğru değerlendirebilme yeteneğini ifade eder. Yüksek içsel zekâya sahip kişiler, olumlu ve olumsuz yönlerini belirleyebilir, duygularını ve nedenlerini kavrayabilir, kendilerine gerçekçi hedefler koyabilir ve bunları gerçekleştirmek için doğru davranışları sergileyebilirler. 

Çoklu zeka kuramı kapsamında bir boyut kabul edilen içsel zekâ baskın olduğunda bağımsızlık, tutarlılık, öz güven gibi özellikler güçlü olur. İçsel zekâsı yüksek olan insanlar yazar, filozof, terapist, danışman, sosyal hizmet uzmanı, bilim insanı gibi mesleklerde başarılı olabilirler.

İçsel zekâsı yüksek kişilerin güçlü yönleri;

  • İçsel motivasyon
  • Bağımsızlık
  • Kişisel farkındalık
  • Yüksek öz güven ve öz saygı

İçsel zekâyı geliştirme yöntemleri;

  • Günlük tutmak
  • Kişisel gelişim kitapları okumak

7- Sosyal Zekâ

Zeka türlerinin arasında ifade edilen sosyal zeka, diğer insanların duygularını anlama, etkili iletişim ve ilişki kurma yeteneklerini kapsar. Sosyal zekâsı yüksek olan kişiler ekip çalışmasına yatkındır. 

Empati yetenekleri ve liderlik özellikleri güçlü olan bu insanlar, politika, iletişim, eğitim, sosyal bilimler gibi alanlarda başarılı olabilirler. 

Sosyal zekâsı yüksek kişilerin güçlü yönleri;

  • Liderlik özelliği
  • Etkili iletişim
  • Ekip çalışmasına yatkınlık
  • Empati
  • Farklı kültürlere ve yaşam tarzlarına saygı
  • Uyum

Sosyal zekâyı geliştirme yöntemleri;

  • Aktif dinleme
  • İnsanları gözlemleme
  • Ekip çalışmaları

8- Doğacı Zekâ

Doğayı, çevreyi, canlıları tanıma, anlama ve sınıflandırma yeteneklerini içeren doğacı zekâ, doğaya, canlılara ilgi ve duyarlılığı beraberinde getirir. Doğasal zekâ da denilen doğacı zekâya sahip kişiler, doğa olaylarını, canlıları gözlemlemek ve yorumlamak konusunda beceriklidir. 

Bu kişiler arkeoloji, botanik, zooloji, dağcılık, fotoğrafçılık, biyoloji, tıp gibi alanlarda başarılı olabilirler. 

Doğacı zekâsı yüksek kişilerin güçlü yönleri;

  • Çevreye duyarlılık
  • Canlılara yönelik sevgi
  • Bahçe işlerine yatkınlık

Doğacı zekâyı geliştirme yöntemleri;

  • Doğayı gözlemleme
  • Doğa gezileri
  • Bahçe işleri

9- Varoluşsal Zekâ

Çoklu zekâ kuramına sonradan eklenen ve henüz üzerinde çalışılan bir zekâ boyutu olan varoluşsal zekâ, insanlığın varoluşu, yaşam, ölüm ve tüm bunların anlamı üzerine düşünme ve yorumlama yeteneğini içerir.

Varoluşsal zekâsı yüksek olan kişiler, din, felsefe, bilim gibi alanlara yatkın olabilir. Parça-bütün ilişkisini görme ve soyut düşünme yetenekleri baskındır. 

Varoluşsal zekâsı yüksek kişilerin güçlü yönleri;

  • Felsefeye ilgi
  • Yüksek ahlaki değer
  • Kararların tüm olası sonuçlarını öngörme
  • Tüketim alışkanlıklarına mesafe

Varoluşsal zekâyı geliştirme yöntemleri;

  • Evrenin varoluşu üzerine düşünce egzersizleri
  • Felsefe kitapları okumak

Çoklu Zekâ Kuramının Eğitime Etkisi

Bu yeni anlayışla birlikte öğrenme ve öğretme biçimleri yeniden tartışmaya açıldı. Kurama göre her bireyde farklı kombinasyonlarla gelişkin olan zekâ boyutlarına göre her bireyin öğrenme biçimi de farklılık gösteriyor.

Örneğin okuma-yazma öğretilirken; sözel zekâsı yüksek çocuklar öyküleştirmeyle daha kolay öğrenebilirken mantıksal/matematiksel zekâsı güçlü olanlar cümleleri puzzle haline getirme yöntemiyle, müziksel zekâsı yüksek olanlar cümlelerin şarkılar yardımıyla işlenmesiyle daha kolay öğrenebilir. 

Bu bağlamda çoklu zekâ kuramı eğitimde öğrenci merkezli yaklaşımı güçlendirirken öğrencilerin farklı potansiyellerini açığa çıkarabilecek yeni yöntemler oluşması için ön açıcı oldu. Bu yazıda sizler için çoklu zekâ kuramına dair bilgileri derledik. Gökkuşağı Koleji eğitim içeriği ve olanakları hakkında ayrıntılı bilgi almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Bu içerik faydalı mı?
EvetHayır

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Fill out this field
Fill out this field
Lütfen geçerli bir e-posta adresi girin.
You need to agree with the terms to proceed